Projekt strony: romero67
Na zlecenie Bram-Ex Boguszów-Gorce
© wszelkie prawa zastrzeżone 2014
Kowalstwo Artystyczne Bram-Ex w Boguszowie-Gorcach
Kowalstwo Artystyczne Bram-Ex w Boguszowie-Gorcach
Kowalstwo Artystyczne Bram-Ex w Boguszowie-Gorcach
Kowalstwo Artystyczne Bram-Ex w Boguszowie-Gorcach
Kowalstwo Artystyczne Bram-Ex w Boguszowie-Gorcach
Kowalstwo Artystyczne Bram-Ex w Boguszowie-Gorcach

Krótka historia kowalstwa


Kowalstwo artystyczne


To jeden z najstarszych zawodów świata. Poświadczają ten fakt badania archeologiczne. Słowo kowal jest obecne w polskim języku od bardzo dawna, jednak trudno ustalić jego pochodzenie, nie znajdziemy go w słowniku etymologicznym. Jedno z najbardziej popularnych w Polsce nazwisk to właśnie Kowalski. To nie przypadek, ale rezultat popularności tego rzemiosła na ziemiach polskich. Kowale zajmowali się nie tylko podkuwaniem koni, ale wykuwali z żelaza wiele przedmiotów, od drobiazgów w rodzaju krzesiwa, zapadki, okucia sochy czy pogrzebacza po ogrodzenia, poręcze, furty, kraty. Od bardzo dawna kute elementy żelazne wykorzystywano w budownictwie.
Kowalstwo, słowo to, dziś w dobie tak szeroko rozwiniętej technologi brzmi niemal jak swoisty archaizm, zresztą już sam zawód kowala jest obecnie rzadko spotykany. To ciężka i mozolna praca przy obróbce gorącego metalu z użyciem specjalistycznych narzędzi. Wizualny efekt końcowy zależy od rodzaju zastosowanego materiału, jak również techniki oraz umiejętności  twórczych artysty. Tak więc

sztuka kowalstwa

to bogactwo form, kształtów i motywów, to przeogromny wachlarz twórczej możliwości. Najstarsze wzmianki o tym rzemiośle pochodzą z Egiptu, około 3000 lat p.n.e. zaś na obszarze obecnych ziem polskich około 700 lat p.n.e.  Jednak dopiero we wczenym okresie średniowiecza nastąpił ogromny przełom kowalstwa, powstały cechy rzemieślnicze, które łączyły w sobie zarówno kowali miejskich, pracujących dla bogatszej części ludności i wojska oraz na kowali wiejskich, trudniących się wytwarzaniem podstawowych narzędzi folwarcznych dla rolników i wieśniaków. Wraz z rozwojem zapotrzebowania na coraz lepszy oręż, zbroje, narzędzia gospodarstwa domowego,  w tle rodziło się kowalstwo artystyczne, które na przestrzeni dziejów przybierało wielokrotnie różne formy.

Narzędzia kowalskie


Od dawien dawna miejscem pracy kowala była i jest kuźnia, (dziś nazywana często Pracownią Arystyczną)zaopatrzona we wszystkie niezbędne urządzenia i narzędzia do obróbki metalu na gorąco lub na zimno (ślusarstwo). Podstawą kuźni jak miech oraz kowadło sąsiadujące z paleniskiem. Do nadawania formy metalom służą różnej wielkości młoty i prasy mechaniczne. Niezbędne są również szczypce, dzięki którym przytrzymuje się obrabiany przedmiot lub wyjmuje bądź wkłada go do paleniska. Pozostałe narzędzia bez ktorych ciężko byłoby się obejść w kuźni to: przerózne dłuta, dłubacze, przebijaki do wyrobu gwoździ, cęgi, nożyce, stemple. Rzemieślnik zaopatrzony jest w ubranie ochronne składające się ze skórzanego fartucha, rękawic i butów. Znane już w średniowieczu polernie i szlifiernie użytkowane były w końcowej fazie produkcji i stanowiły oddzielne urządzenia mechaniczne.

Zabytkowe drzwi
w Katedrze Gnieźnieńskiej
Średniowieczna kuźnia
Ruda żelaza
Ozdobny świecznik

Zabytki i pierwsze twory kowalskie


Jednym z niewielu zachowanych do dziś zabytków sztuki kowalskiej są prosto wykonane żelazne zawiasy z XII w.  wtopione w

brązowe drzwi

w Katedrze Gnieźnieńskiej, zaś w w Czerwińsku zachowały się jedne z niewielu w Polsce romańskie okucia drzwi, wykonane w II połowie XII wieku. w formie dwóch rozet z ornamentalnymi motywami, przypominającymi duże sierpowate liście i ostrza włóczni. W XIII w. pojawiły się okucia drzwi w postaci dekoracji zawiasowych, jednak dalej modne było ćwiekowanie na prostych sztabach metalowych. W obiektach dekoracyjnych zaczęto stosować blachę, otrzymaną z coraz bardziej rozwijających się technicznie kuźni kowalskich, dzięki zastosowaniu pierwszych mechanizmów o napędzie wodnym. W XIV w. zjawiskiem stały się pierwsze kraty, wytworzone z prętów graniastych lub płaskowników, które były nitowane. Głównym motywem artystycznym były tu kształty rombu oraz kwadratu, co oznaczało, iż spełniały one jedynie funkcje praktyczne. Dekoracyjna forma krat miała dopiero nastąpić w późniejszych latach.

W XVI w. wynaleziono nowy produkt kowalski. W miejsce dotychczasowego, zaczęto stosować pręt okrągły. Wprowadzono także nowy sposób łączenia elementów metalowych: tzw. przewlekanie, czyli spawanie na gorąco w temperaturze białego żaru. Lutowanie i nitowanie wciąż było modne. Pojawiła się  technika trawienia metalu, polegająca na pokrywaniu gładkich powierzchni z wykonanym rysunkiem, płynem trawiącym. Do wytwarzania skrzyń oraz kaset wielokrotnie pokrywano blachę farbami olejnymi, dzięki czemu prócz efektu zdobniczego, zabezpieczano metal przed korozją.
Najlepszy okres rozkwitu kowalstwa przypada na epoki odrodzenia, baroku i rokoko. Zaczęto stosować bogate wzornictwo naszpikowane motywami roślinnymi, elementami liści akantu, kwiatów oraz wijących się pnączy. Powstawały wymyślne klamki, kołatki, klucze, kraty okienne, ozdobne wywieszki, balustrady balkonowe, przeróżne przedmioty użytku domowego: świeczniki, stojące lampy, kinkiety, żyrandole, krzyże oraz inne przedmioty liturgiczne.



Materiały do obróbki
Podstawowym materiałem kowalskim jest żelazo, choć starożytni Grecy, Rzymianie i Etruskowie wykuwali wiele przedmiotów użytkowych także z brązu, miedzi i srebra. Żelazo pozyskiwano z rudy, którą to sypano na warstwę rozżarzonego węgla drzewnego w wyłożonym gliną zagłębieniu w ziemi i przykrywano druga warstwą węgla drzewnego. Miejsce takie nazywało się dymarką. Powietrze potrzebne do spalania wdmuchiwano przez specjalny otwór za pomocą miechów. W tych warunkach ruda ulegała utlenieniu i powstawała masa nazywana lupą, łupą lub łupką. Po jej przekuciu otrzymywano stosunkowo czyste żelazo. Niestety, w dymarkach spora jego część przechodziła do żużla. Pierwszy wielki piec do wytopu stali powstał w Polsce dopiero na początku XVII w. niedaleko Kielc. Współcześnie materiałem najczęściej stosowanym w kowalstwie artystycznym jest miękka stal, którą można spawać, zginać na zimno oraz rozklepywać. Na rynek dostarcza się ją w formie walcowanych na gorąco lub kutych kęsów, prętów, kształtowników, blach oraz drutów.